literatura – República da Multitude http://antondobao.blogaliza.org Blog de Antón Dobao Thu, 14 Mar 2013 11:44:45 +0000 gl-ES hourly 1 https://wordpress.org/?v=4.7.1 A pallasada liberal de Vargas Llosa http://antondobao.blogaliza.org/2010/12/14/a-pallasada-liberal-de-vargas-llosa/ Tue, 14 Dec 2010 12:05:41 +0000 http://antondobao.blogaliza.org/?p=828 Ninguén poñerá en dúbida os merecementos de Vargas Llosa para recibir o Premio Nobel de Literatura. Por semellantes razóns, ninguén deberá alterarse se a figura pública é acedamente criticada cando reparte doutrina desde unha cadeira convertida en púlpito. Un premio, o que sexa, non é ao cabo máis ca o galardón concedido por seres humanos cuxos criterios non é obrigatorio compartir aínda que sexan lexítimos e honestos. Que llo pregunten a Valle-Inclán. E a tantos e tantas.

Vargas Llosa orou. Converteu en espectáculo o que estaba concibido como acto literario. Fiel que é el ao catecismo liberal. Pero literatura é vida, totalidade orgánica, e o escritor insiste libremente nas súas teimas, axeónllase ante a luz do capitalismo máis criminal –descúlpeseme a redundancia—, reverencia silencioso as súas sombras e converte en auga mineral todo o limo que o Gran Sistema produce. Eis o poder creativo da Gran Literatura. Se para iso cómpre tratar de pallasada aquilo que rompe a harmonía da explotación e a miseria dos incapaces, pois faise e xa está. Non, non se refería o Premio Nobel a Honduras, nin a Guatemala nin a Colombia ou a México, non. O pinchacarneiro intelectual de Vargas Llosa sería unha ruín imitación da peor das pallasadas se non fose pura ignominia. Mala raza, din algúns.

O home liberal é fachendoso e cínico. Sorrí con gozosa superioridade. Observa, distante, os intentos dos desposuídos por se faceren co control das súas propias vidas. Altérase cando ve perigo de éxito no intento. E sempre imparte doutrina, que é listo de máis. Apréndenos resignación co argumento da súa propia autoridade moral, que para iso é el liberal e demócrata. Losquea coa superioridade conceptual e ética do mundo tal como o concibe o negocio. Rise da inutilidade da esquerda, esa caste de insuficiencia sináptica propia da infancia, material antigo, obsoleto, inservible. Non soñes máis liberdade ca a que tes. Non areles o que non serás nunca. Deixade na porta do inferno toda esperanza.

Os liberais téñeno todo claro. Por iso presumen. Están dotados para comprender a substancia etérea das cousas e desprezar todo tacto material que non teña raíz no lucro. Por iso desprezan a pequenez das existencias de quen vende a súa forza de traballo. Moi aburridas. Insuficientes mesmo para un pintoresco material literario. A miseria é para eles un problema conceptual. O sufrimento, un poema.

O mercado é deus, iso xa o sabemos. Por iso, a inscrición na porta mesma do inferno. El, o mercado divino, garante a eficacia, a liberdade, a democracia. O liberal non che lerá a letra pequena do contrato forzoso. Porque o prazo de devolución é indefinido, a condición de consumidor con dereito a voto é revogable e o benestar é unha reprodución en papel couché dunha pintura figurativa de dúas cores. O home é para el unidimensional e previsible, e a muller o seu reflexo. Só os pallasos teimamos en que a eficacia ten que lle deixar todo o espazo ao benestar. Pero alterar ou interromper o rito do simulacro merece a excomuñón. É crime de sacrilexio. A transcendencia, tan querida.

Vargas Llosa oficiou unha vez máis de sacerdote liberal. Separou o mundo en bos, malos, pallasos, perversos e idiotas pobres. E nacionalistas, que, condenados, soñan continuamente con facer o mal e derrubar ese cristalino edificio de luz e harmonía que se chama España. Esa modélica familia. Xa hai uns cantos meses, acompañado por luminosos modistas, artistas e ciclistas, propiciou un piadoso manifesto en defensa dunha (mal) chamada Lengua Común, que, como calquera sabe, só é común para os seus falantes. Nunca galegos, cataláns ou vascos atacaron a lingua española coa vehemencia e a xenreira coa que este liberal e os seus diáconos trataron as linguas destas tres nacións sen estado. Soamente persoas moi indignas están capacitadas para desprezar os falantes de linguas que consideran inferiores.

Mal escritor é aquel que postula a inferioridade dunhas linguas fronte a outras. Mala gente que camina y va apestando la tierra, por Antonio Machado. Peores, madia leva, ca pallasos.

]]>
Saramago http://antondobao.blogaliza.org/2010/06/22/saramago/ Tue, 22 Jun 2010 10:49:01 +0000 http://antondobao.blogaliza.org/?p=680 Non era un escritor galego, non. Era portugués. Un dos grandes escritores portugueses, sen dúbida. Un autor importante. Os tópicos non sempre nos aproximan as figuras que ousan invadir. Máis ben ao contrario.

Saramago morreu hai uns días. Morreu o home, pero non o escritor. Ás veces, dá a sensación de que a desaparición da persoa é boa para a súa literatura, aínda que dea bastante rubor dicilo. Porque a necesaria autonomía do texto sobrevive mellor canto menor é a interferencia da figura pública que o orixina. Cando un escritor opta por desaparecer definitivamente da vida pública non o fai por extravagancia, senón por un respecto supremo á autonomía do texto literario. Coa desaparición física da persoa de José Saramago talvez os valores da súa literatura, pasado o rebumbio, adquiran en por si a dimensión que merecen.

Saramago como persoa foi tan controvertido como calquera outro ser humano. Emporiso, nos seus últimos anos, a partir talvez da concesión do Premio Nobel, a súa dimensión pública estivo moi condicionada por unha especial relación, imaxino que simbiótica, co grupo mediático PRISA. Inxusto sería non lle recoñecer ao autor portugués algunhas posicións que dignamente mantivo ata o final dos seus días: unha defensa orgulloso da súa condición de comunista, en tempos en que a simple mención da fantasma ocasiona quintais de desprezo, e a súa presenza xenerosa en cada lugar ao que a súa conciencia considerou necesario acudir. Noutros ámbitos, porén, cumpriu sobradamente coas expectativas que as súas relacións mediáticas esixían del: a súa famosa ‘ruptura’ coa Revolución Cubana e, sobre todo, unha incapacidade asombrosa para comprender sequera superficialmente parte da realidade do chamado conflito vasco. Será difícil esquecer unha das últimas anotacións do seu blog, aquela mesquiña nota de desprezo contra Alfonso Sastre, cuxo único delito era ser cabeza de cartel de Iniciativa Internacionalista. Nesas dimensións, talvez condicionadas polo universo simbólico instrumental ao grupo mediático PRISA, o Saramago escritor e a súa obra foron infinitamente superiores ao Saramago personaxe público.

Pero ao final o que queda é a súa obra e unha memoria das cousas en que nos sentimos próximos. Non neguemos que o ataque de ira sarnosa co que o Vaticano despide a figura do escritor portugués na hora da súa desaparición física contribúe a ofrecernos un reencontro co odiado intelectual. O seu ateísmo sen complexos, a súa afouteza para denunciar e combater as cadeas da relixión, o seu constante apego ao material, o seu marxismo, o peor dos pecados denunciados polo intelectual orgánico de L’Osservatore Romano, e o seu íntimo, intelectual e emocional apego ás necesidades dos desposuídos reconcíliannos cunha figura que nos últimos anos se nos ía facendo distante.

Seguiremos lendo Saramago. E admiraremos o mellor da súa dimensión humana, aínda que para iso teñamos que minimizar as súas servidumes e certas posicións coas que nunca concordaremos.

]]>
Anomalía http://antondobao.blogaliza.org/2010/01/25/anomalias-felices/ Mon, 25 Jan 2010 20:27:19 +0000 http://antondobao.blogaliza.org/?p=597 X. L. Méndez Ferrín chegou á Rúa Tabernas e pousou na Cadeira da Presidencia da Real Academia Galega. O camiño non é que o tivese despexado de todo; apenas dous ou tres atrancos tirando a cativos viñeron a darlle un pouco de aire a unha elección que en realidade non tiña por que saír das paredes da sede académica. Todo ten os seus significados; tamén os silencios, os barullos e as faces circunstanciais. Que algunhas obsesións persoais acomodadas ao carón de certas empresas mediáticas pretendesen capitalizar un debate que non lles correspondía e rebozalo en prexuízos sectarios e mala fe interesada non é máis ca un transparente sinal da potencia irredutible da figura do novo Presidente. Algúns teimudos sofistas aínda cospen a súa telexénica rabexa despois da elección. Ao non prender en palla seca o exemplo das súas sensatas advertencias, incorren, con destreza tan cativeira como elevada é a súa impericia cultural, en terreos para eles descoñecidos de ficción literaria. A deles non comprendeu aínda o concepto de verosimilitude nin de destreza técnica. Certos demócratas levan décadas confundidos na relixión totalizadora da seita. Viron a luz e non queren desprenderse do seu fulgor.

Poida que Ferrín como Presidente da Academia sexa unha anomalía. No mundo gris e seco que para o ser humano tece o fascinante sistema de explotación e control de pensamento e instinto, cada anomalía é unha luz que irradia enerxía nova por todas as súas partículas. Incómoda para a materia escura que nos fai mutar en seres amálgama: produtor-consumidor-mercadoría. Tamén a lingua galega é unha anomalía rugosa no liso papel de celofán que excita certas glándulas inferiores e cega de delirio as organizacións mentais dos individuos chamados a santificar as nosas derrotas. Ás veces, cando volven á casa despois de duras xornadas nas que cristalizan en todo o seu esplendor os filantrópicos proxectos que aluman as súas plumas, recitan angustiosas pregarias como epílogo das súas oracións piadosas: por que non somos coma a xente simple ou por que a xente non é tan simple coma nós? Por que nos impuxeches, ou destino, ao noso carón unha lingua de toxos e de silvas para que nos incomode o espírito con tal insistencia e nos faga cheirar a estrume? Teñen o estigma material da cursilería no ADN.

A lingua galega é, aquí e agora, na lisura dun tempo sometido aos espantados e dun espazo inclinado ao baleiro, a anomalía paradigmática. A Academia é unha anomalía institucional nunha nación (con perdón) entregada voluptuosamente á subalternidade. Ferrín é unha anomalía intelectual, humana e literaria no universo unimensional adorado por estes sacerdotes que impoñen penitencia e castigo por transgresión flagrante ou sintomática do pensamento cero. A anomalía é o que nos define. Marabillosa e liberadora anomalía.

A gran noticia destes días achégalle unha luz enerxética ao patio de sombras no que teiman en zarrapechar a lingua, a cultura e Galicia enteira. O escritor máis rico da nosa extraordinaria e fachendosa literatura é Presidente anómalo da anómala Academia dunha lingua anómala. E aquí continuamos. Case non lles queda mecha da que tirar!

 

]]>
Paixón totalitaria http://antondobao.blogaliza.org/2009/12/15/paixon-totalitaria/ Mon, 14 Dec 2009 22:54:25 +0000 http://antondobao.blogaliza.org/?p=577 O sábado pasado, a Real Academia Galega, a entidade responsable de fixar a norma da lingua galega, acolleu a Manuel Rivas no seu foro. A Academia de Curros e de Murguía —por moito que certo sector do nacionalismo oficial a aborreza— incluíu entre os seus membros un extraordinario escritor, proseguindo coa tarefa de alimentarse cos nosos mellores talentos literarios. Unha angueira ata non hai moitos anos estritamente prohibida. Rivas achega, ademais, o seu compromiso cívico. É amplamente compartida a satisfacción ao vermos que a RAG se vai reconstruíndo aos poucos como unha entidade soberana. A lingua e as expresións culturais que a manexan, fundamentalmente a literatura, son os nosos espazos soberanos, independentes, ceibes. Non é estraño que tanto a Academia, se segue esta dirección, coma a literatura e a lingua sufran agresións nacidas de certas disfuncións do córtex prefrontal dalgúns mamíferos que viñeron a pousar os pés na terra por vía de creación.  Que a RAG supere en poucos anos unha longa etapa de inanición, climatericamente admirada por algún rico editor de xornal decimonónico e non poucos dos seus caseiros, é síntoma de que a pesar dos ventos desfavorables entre nós sempre hai quen quere tamén navegar. A nación non é esencial senón unha construción humana de vontades colectivas. Ou sexa, posibilidade, sen máis. Que nos perdoen o pecado.

Estes días fálase de X. L. Méndez Ferrín como probable candidato a presidir a RAG. Máis palla seca para o lume do aborrecemento que lles entra ao fato de oficiais de varias bandas. Adiantouse en reacción un dos mestres da censura e a manipulación, como moi ben sabemos el e mais eu e algunhas outras persoas. E é alí, no recanto de acolá, onde trousa co pouco pudor que adoitan exhibir os ignorantes nas proximidades dos foros académicos. Ese papel co que se labran as actas dunha realidade creada antes de ser, duro coma unha lousa, envolve as preocupacións de tan arrebatado servo. Ao mellor, porque ninguén lle consultou ao seu patrón quen debe presidir a RAG. Igual porque neses ámbitos de soberanía —Academia, lingua, literatura, cultura— as súas homilías disólvense como faramuxas de cinsa no aire. E non por non seren estridentes e groseiras, que o son e ben, senón por ser o seu peso tan virtual coma a realidade que teiman, obtusos, en crear. Ao redactor, e supoñemos que ao seu patrón, dóelle a posibilidade de que Méndez Ferrín sexa o Presidente da RAG. Un indicio claro do acertada que sería tal elección. Tanto lle proe, que lle recomenda á superflua institución que seleccione mellor. Dígocho eu.

—A estupidez deste Luis Ventoso é digna dunha boa gargallada —dicíame a miña amiga Estrela, co dedo indicador marcando na tinta sucia do xornal. Tomabamos café na terraza dun bar de Compostela.

—E non será unha advertencia? Xa me entendes, esa maneira de actuar que ten a mafia e que tan querida lles é a estes —dixen eu para min, case, coma se reflexionase sobre o couso ese con forma de artigo xornalístico.

—Non, ho, non! Mira para aquí: “imaginación inabarcable, memoria wikipédica, elegante prosa de alta precisión”. Non o ves? Di cousas así de Borges. É que o rapaz é fato e xa está.

Estrela petaba co dediño no texto maxistral sen dar abandonado un sorriso algo cínico. E eu ía comprendendo as múltiples faces do asunto. Os fatos tamén advirten. De golpe, a miña amiga botou man ao seu abrigo de pano, colocouno por riba dos ombreiros e apertou forte a bufanda de listas ao redor do pescozo.

—Vamos para dentro, que xa está aí o frío siberiano.´

]]>
As actas máis escuras http://antondobao.blogaliza.org/2009/09/11/as-actas-mais-escuras/ Thu, 10 Sep 2009 23:18:02 +0000 http://antondobao.blogaliza.org/?p=514 Roberto Vidal Bolaño morreu un 11 de setembro de hai sete anos. Desde aquela, a súa figura, alta e poderosa, veu seguindo vieiros semellantes aos que transitara o ser humano que dedicou ao teatro a parte máis importante da súa vida con toda a intensidade da que era capaz, que foi moitísima. A escribilo, a facelo, a dirixilo e a articulalo como un esteo irrenunciable do noso desenvolvemento cultural e, como non, nacional. En lingua galega.

Posiblemente para que celebremos o cabodano de Roberto, algo nos vai alimentando coa sospeita de que un dos seus textos, As actas escuras, vai seguir sobrevivindo nese non-espazo que habitan algunhas das mellores obras da dramaturxia universal: literatura editada, para goce dos lectores, e fantasmal peza non representada, para tristeza dos espectadores e vergoña de quen a confina no limbo ou, simplemente, non a recoñece.

Que tras un cambio de goberno haxa renovación de cargos na administración é algo que de tan visto xa se nos fixo normal. Que a dirección do Centro Dramático Galego non sexa, neste sentido, diferente á da CRTVG, por exemplo, ou a outros cargos públicos de designación directa non debería chamarnos a atención nin convidarnos a pensar que estamos ante postos técnicos e non partidarios. Os cambios de goberno teñen estas cousas, incómodas para os afectados pero irrelevantes para a xente común.

Non teño unha idea moi precisa do labor da última directora do CDG. As xentes que traballan no teatro galego, que coñecen os seus problemas e as súas virtudes e os viven coa naturalidade coa que se respira teñen mellor coñecemento para avaliar o seu traballo. Pero non sería xusto esquecer que o seu mandato comezou coa suspensión, talvez arbitraria, dalgún proxecto que a súa antecesora tiña comprometido. O bo actor e director galego Miquel Ínsua podería contar a historia de Medos, a peza de S. Berkoff que Ánxeles Cuña, ou sexa, o Centro Dramático Galego, lle encargara adaptar e dirixir. Talvez hoxe non se lembra o que ocorreu, pero hai certa inexactitude na afirmación de que se respectou a programación existente e mais a pactada cando Cristina Domínguez substituíu a Ánxeles Cuña. Mais o pasado non xustifica as falcatruadas do presente, aínda que para algúns tenda a predicilas.

É difícil saber se a posible suspensión d’As actas escuras, unha maxistral trama de investigación arredor do que agocha o sartego do Apóstolo, responde a un acto de censura ou a unha simple casualidade. Entre as dúas, a segunda posibilidade sería a máis grave. Censurar, ao cabo, implica coñecer e manexar causas subxectivas que xustifiquen o acto repugnante. Que Roberto Varela e Juan Carlos Fasero actuasen a finais da primeira década do século XXI como censores dun texto incómodo de Roberto Vidal Bolaño sería grave, non é preciso dicir por que, mais demostraría un coñecemento aproximado da obra dun dos principais dramaturgos europeos do último cuarto do século pasado. Lóxico nas dúas persoas encargadas de manexar a política cultural dunha nación. Ora, se a suspensión é un accidente administrativo ou a reacción submisa a unha advertencia externa, que tamén é posible, entón estariamos ante unha situación terrible derivada do descoñecemento do dramaturgo e da súa obra, cando non dun estrondoso menosprezo. Ou dunha displicente desconsideración nacida non tanto no descoñecemento coma en delirantes prexuízos a respecto da lingua literaria de Roberto e da capacidade cultural e creativa da comunidade á que conscientemente pertenceu e pertencerá por sempre. Non é gratuíto o temor. O noso Conselleiro de Cultura non aforra en esforzos para demostrarse especialista en ignorar e en prexulgar todo o relacionado coa cultura de expresión en lingua galega e en elevar ao rango de modelo normativo as manifestacións culturais noutro idioma. Cultura A e cultura B, ou a inauguración fachendosa dunha política cultural diglósica. Véxase, se non, a súa fascinación ridícula coa subalternidade audiovisual en Venecia.

Sexa por desconsideración da obra literaria de Vidal Bolaño, por algunha recomendación ou aviso exterior ou ben por simple censura, a posible suspensión da montaxe d’As actas escuras actualiza as coñecidas palabras de Marx no seu 18 Brumario de Luís Bonaparte. Agora non habería xa lugar para o drama. Nesta repetición histórica reinaría a farsa. Unha farsa á que Roberto non pararía de lle tirar proveito creativo, coa mesma xenialidade coa que sabía aproximarse a todos os asuntos humanos que lle importaban. Aquí hai material abondo en tramas, escenarios e, sobre todo, en personaxes irrepetibles.

Mentres, continuaremos a confiar en que algún día os bos espectadores de teatro poidan gozar desta magnífica peza de Roberto Vidal Bolaño ben dirixida e ben interpretada por algúns dos excelentes actores que hai en Galicia.

Galicia, 11 de setembro de 2009

]]>
O masivo encanto da subalternidade http://antondobao.blogaliza.org/2009/08/10/o-masivo-encanto-da-subalternidade/ Mon, 10 Aug 2009 10:32:05 +0000 http://antondobao.blogaliza.org/?p=500 A segunda vez que Percival saíu ao Xardín das Outas Árbores bateu con dous homes nun chao sen herba. Un estaba deitado; o outro esmagáballe a cabeza co pé. O home deitado tiña un incensario co que incensaba ao erguido. E loábao con verdadeira sinceridade e admiración. Cando Percival, inxenuo e xusticeiro, quixo liberalo, comprobou que o pé do opresor nacía da cabeza do oprimido. Eran inseparables.

O conto de Méndez Ferrín non narra a alucinación dun personaxe extraordinario, nace da realidade igual ca o pé do opresor nace da cabeza do oprimido. Ou ao revés, que tanto ten. Ao cabo, historicamente algo hai de submisión aparentemente natural na relación entre seres humanos. Talvez o que Percival experimenta é unha pulsión inserida no código xenético do ser humano, unha tendencia ancestral ao acougo na subalternidade que non abandonará nunca a nosa especie. E con todo, a pulsión liberadora do ser humano impúlsao historicamente a emanciparse, a achegarse ás estrelas da razón desapegándose da forza gravitatoria da lei natural, que turra de nós cara aos abismos animais.

Galicia, coma calquera nación subalterna, sofre patoloxías semellantes á do home da cabeza no chao que aborrece a axuda de Percival. Calquera diría que nos senta ben a subalternidade. Que lle acae ben á nosa lingua, ás nosas artes, ao noso benestar, a unha economía que aínda non nos permite a todos vivir cómoda e sarisfactoriamente, sen necesidade de buscar pan fóra da casa. Coma se sermos unha nación subalterna século tras século nos permitise apañar inmellorables cotas de progreso e de benestar. Que sería de nós se non nos gobernaran. É o argumento habitual para invalidar proxectos políticos estraños ao statu quo, alleos ao réxime e ao sistema, emancipadores. Unha necesidade de protección que expresa nidiamente unha condición colectiva máis propia de servos ca de cidadáns, esa aínda nunca uliscada. Non é que o servo non desexe ser libre, é que non concibe esa posibilidade. Non é, logo, unha cuestión xenética, por suposto que non, senón unha acumulación de impresións culturais superpostas e ben afincadas ao través da historia. E dunha base material inalterada que as determina.

Esa masiva fascinación pola subalternidade non é propia só das camadas sociais inferiores. Adora a transversalidade. Talvez soamente o ámbito da literatura resiste heroicamente o seu encanto. Por iso o atacan sistematicamente os comisionados regulares para unha Galicia subalterna en proceso de disolución no líquido nutricio español. Con saña e con teima. O prezo da resistencia é o silencio, a invisibilidade, o andel da alteridade nas librerías ou a necesidade de cavar con aixada para atopar literatura galega nas feiras do libro. É o que hai. Fóra da literatura, ese espazo case mítico, a subalternidade namora.

Na política, incapaces de dotarnos das ferramentas de verdadeiro autogoberno, parecemos condenados a traballar coma Sísifo encerrados nunha máquina de movemento continuo. Nin que nos dera pracer ser gobernadas sen pausa por quen despreza a posibilidade dunha Galicia con capacidade para decidir sobre as súas cousas; por quen sente alerxia preto da lingua que falamos e na que vivimos; por quen estraga o noso medio natural (ai, esa fermosa Galicia Terra Meiga!) en beneficio privado dos amigos; por quen socava o ensino e a sanidade públicas para favorecer o lucro coa saúde e a formación; por quen paga fachendosamente a pedagoxía da segregación; por quen, como di Miranda, prefire o ensino da relixión ao da ciencia; por quen teima obsesivamente en descapitalizarnos económica, social e politicamente e colocarnos como unha provincia, tal como Albacete ou Guadalajara, no incomparable abrazo da Madre Patria que leva séculos demostrándonos cales son os seus plans para nosoutros. O gozo da subalternidade non só abrangue a política (cando a política o é todo); inclúe a industria, a empresa, o comercio, a economía, as finanzas e as Caixiñas de Aforros, o audiovisual, o fútbol, a comunicación… eu que sei, case todo. Mesmo a lingua, o único que realmente nos permitirá superar a subalternidade, non para de ser obxecto da fascinación: entre a subsunción subalterna na Lingua Grande de Cultura, que é, como sabemos, o español, e a subsunción subalterna na Língua Grande de Cultura, que é, como sabemos, o portugués. Entremedias, o horror a sermos nós sen tutela.

Non somos galegos e galegas os únicos sometidos a ese delirio de protección, a esa necesidade de renunciar a todo e entregalo todo, incluso o propio ser. A subalternidade circula polo mundo con tanta liberdade coma o Capital, montada nos seus asentos contables. Afecta a nacións enteiras, culturas e clases dominadas. A vella sabedoría popular, tan eficaz ás veces para o dominio e o control mediante a coerción simbólica, proclámao claramente: sempre houbo pobres e sempre os haberá; por tanto, mellor nos irá se aos ricos lles vai ben. Esa é a guía política da dereita e da esquerda institucional. Dá gusto saberse dependente. Cando a xeración de riqueza non precisa de capitalistas e si de traballadores e traballadoras, a idealización da subalternidade inverte a percepción da realidade. O proletariado contemporáneo, orfo de organización e incomodamente invisible para partidos e sindicatos do sistema, considérase prescindible e acredita na necesidade de cada capitalista. Os medios de produción simbólica relámbense na pintura aparente do real. Será aínda rendible o concepto marxiano de alienación? Non o podemos dicir en voz moi alta.

En Galicia temos longa experiencia no manexo hábil da subalternidade. Parecemos máis cómodos no banco de suplentes dun equipo da 2ª División B (o audiovisual español, por exemplo) que de titulares nun equipo da 1ª División, coma se a responsabilidade nos enfrontase ao abismo. Calquera podería pensar que no Medulio pereceu para sempre a caste dos valentes e só nos quedaron moléculas de rebeldía que terminaron por desaparecer no crime selectivo do fascismo franquista. A historia non nos deu a cara. Os gobernantes sempre acreditaron nesa teoría e por iso tenden á displicencia e non lles treme a man para escachizar dun golpe todas as ventaíñas que nos deu por lle ir poñendo a unha casa na que leva moito tempo instalada unha escuridade fría. A nosa laboriosidade inmemorial, pensan, faranos calar a boca, agochar o lombo, recoller os anacos case invisibles de cristais partidos e volver poñer fiestras desde o primeiro, máis pequenas por temor a que nolas volvan escachizar. Sempre Sísifo. Ás veces, ao ollarmos para a nosa lingua, para os nosos bens culturais, para o noso patrimonio natural, artístico e histórico, para o noso benestar e para todas as cousas importantes, vemos o pequeniñas que nos van quedando. Pero sempre hai quen fai o posible para que todas esas cousas non paren de crecer. Os destrutores chámanlle resistencia despectivamente. Nós, futuro.

Os nosos gobernantes e os medios que producen símbolos, pensamento e comunicación, e certas industrias culturais e xentes e organismos así polo estilo miran para nós, un pobo de bois mansos que pide amo que o conduza polo carreiro, e séntense ben porque desexan que sexamos, en todo e para todo, un curruncho irrelevante e pasivo de España. E reláxanse e viven felices con esa sensación de cumpriren unha función sagrada na historia desa unidade indivisible que anda a camiñar cara un mesmo destino no universal, que é un concepto simple que recoñezo que nunca comprendín.

Pero o masivo encanto da subalternidade ten os seus límites. E aquí, neste curruncho resignado, sabemos sobrevivir en condicións radicalmente inhabitables. E ás veces, cando a negrura dos tempos nos abafa, tamén nos dá gusto converternos nun Percival colectivo que se despega do pé que o esmaga. Sen avisar. Coma un alustre.

]]>
As cousas casuais e cativas da Cultura http://antondobao.blogaliza.org/2009/07/09/as-cousas-casuais-e-cativas-da-cultura/ Thu, 09 Jul 2009 11:34:18 +0000 http://antondobao.blogaliza.org/?p=465 O Conselleiro de Cultura está preocupado. Será esa humana preocupación, xenerosa sen dúbida, o que o obriga a pedir unha oportunidade para os galegos que traballan nun idioma diferente da lingua de Galicia. Pois por oportunidades que non sexa, home.

Cando o Conselleiro de Cultura fala en público, fai declaracións, responde entrevistas, a un nácelle a sensación de certo descoñecemento da rica e complexa realidade cultural de Galicia. Natural en alguén que leva tempo vivindo fóra. Pero o natural vira en preocupación se non se ven sinais de cambio ao cabo de certo tampo. Un Conselleiro de Cultura debe coñecer todos os aspectos da nosa realidade cultural e creativa, artística, literaria, audiovisual, teatral, musical, etc. E ás veces, Roberto Varela parece non darse feito con toda esa riqueza. Talvez por falta de bo asesoramento; se cadra por desinterese, cousa impensable ao se tratar dun cargo de tal transcendencia; quizais por prexuízos culturais e lingüísticos, o cal sería realmente grave.

Cando alguén observa desde fóra as manifestacións artísticas e culturais dunha comunidade tende a sometelas ao filtro dos propios prexuízos, das ideas preconcibidas arredor desa cultura e das súas manifestacións, dos lugares comúns normalmente emparentados co descoñecemento ou certos complexos de superioridade ou de inferioridade. De aí á folclorización desa cultura, a unha visión que remarca o exotismo, o pintoresco, e oculta as realidades, media só un treito microscópico. Bótenlle un ollo á película Los muertos van deprisa e verán do que falo. No caso de culturas propias de nacións subalternas, o fenómeno radicalízase. O mal ten cura, desde logo. Abonda con coñecer mellor os recantos en que fermenta esa cultura, as súas obras artísticas, os autores, os receptores, os diferentes axentes das industrias culturais, etc. Todo o que contribúe a elaborar universos simbólicos inseridos na tradición culta e na popular. Para un Conselleiro de Cultura, é tarefa obrigada.

Roberto Varela transmite sensacións de descoñecemento e de manexo torpe do lugar común. Ambas contribúen a darlle ao personaxe certo aire de inxenuidade entrañable, pura inocencia. Tamén os nenos son extraordinariamente hábiles no descoñecemento e delicadamente entrañables na fe absoluta coa que aceptan as mentiras con que seus pais procuran (inutilmente) perpetuarse no poder. Sempre é preferible pensar na inxenuidade e non na mala fe. Descoñecer a realidade ou observala a través dun veo translúcido que a deforma coma os espellos do San Froilán non é suficiente para mudar a realidade mesma. Os espellos do San Froilán son a versión autóctona dos do Callejón del Gato, que sen dúbida coñecerá perfectamente o noso Conselleiro de Cultura. Normalmente, o problema está no observador e non na realidade.

O Conselleiro de Cultura está preocupado. Fala nunha entrevista de autores que estiveron marxinados por escribir en castelán e cita a Valle-Inclán. E eu penso que alguén o está informando mal, ou que lle menten á mantenta, ou que ten por diante algún pano translúcido que lle deforma esperpenticamente a realidade. Porque non se me ocorre pensar que un Conselleiro de Cultura descoñeza a relación e a colaboración artística entre Valle-Inclán e Castelao, por exemplo, ou a admiración e o respecto que polo xenial escritor arousán comparte toda a literatura galega. Ou a normalidade coa que se relacionan escritores como Luísa Castro ou Susana Fortes coa lingua, coa literatura e cos escritores e escritoras galegas. Ou Marina Mayoral, que se incorpora tamén ao noso campo literario. Ou a relación sempre amigable e de admiración mutua entre os autores do campo literario galego e José Ángel Valente ou Carlos Oroza ou Torrente Ballester ou Camilo José Cela. Non sei en que manual se informaría o noso Conselleiro de Cultura para falar de marxinación de Valle-Inclán ou doutros escritores galegos pertencentes, por decisión propia, á literatura en lingua castelá. Outra cousa é confundir sistemas literarios. Ou acudir a aquela falsidade tan ligada ao analfabetismo cultural que empregou certo xornal para publicitar unha promoción: La mejor literatura gallega, se escribe en castellano. Pois non. Ningún dos autores arriba citados concordarían con aquela bobada usada coma arma para negar a existencia dunha literatura galega autónoma, non subalterna. Supoño que o Conselleiro de Cultura tampouco. Non sería decoroso en relación co seu cargo.

Tamén parece faltarlle algunha información ao noso Conselleiro cando se aventura a penetrar no proceloso mare magnum do audiovisual galego. Hai aí moita madeixa que debandar, e non é doado argallar ben o nobelo. Quede para outra ocasión o debate do que é ou non é audiovisual galego, de se existe ou é unha torre de fume ou de cal é a súa configuración e por que. Nalgún momento haberá que afrontalo con valor, a poder ser no propio sector audiovisual. Pero non parece propio dun Conselleiro de Cultura afirmar que non se pode discriminar unha película realizada en Galicia por galegos por estar feita en castelán. Non porque non sexa un bo desexo a ausencia de discriminación por razón de lingua (oxalá así fora), senón porque expresarse neses termos equivale a non coñecer cales foron ata hoxe os criterios para a subvención á produción audiovisual. Incluídos os anos de goberno bipartito e Consellería de Cultura dirixida polo BNG. Ora porque a información de que dispón o Conselleiro de Cultura é mala, ora porque hai algo entre os seus ollos e a realidade que lle impide vela tal como é e lla deforma. Mala cousa, en calquera dos dous casos. Confiemos en que algún funcionario lle achegue ao Conselleiro un informe detallado con todas as películas subvencionadas ata o presente, cos seus actores, directores, equipos técnicos e lingua orixinal. E nótese que o de lingua o digo en singular. Non creo que haxa no mundo un sector audiovisual con maior nivel de subalternidade ca o galego. Confiemos en que o Conselleiro de Cultura sexa quen de garantirnos a posibilidade de realizar (e de ver) cine na nosa lingua, o cal ata este mesmo día de hoxe non é posible. Estaranos marxinando alguén?

Para o Conselleiro de Cultura, a marxinación e a discriminación son furunchos que nacen pegados a certas erupcións lingüísticas e supoño que ideolóxicas. Como se na dereita e no teísmo non houbese ideoloxía. Le aconsejo que haga como yo, no se meta en política. Des que Roberto Vázquez chegou a Galicia, amosou unha enorme preocupación por aqueles e aquelas que, contra toda imposición, desexarían, e non poden, desenvolver unha obra literaria ou cinematográfica en castelán.

Ulos?

]]>
O libro galego é un milagre http://antondobao.blogaliza.org/2009/05/08/o-libro-galego-e-un-milagre/ Thu, 07 May 2009 23:37:00 +0000 http://antondobao.blogaliza.org/?p=233 Escribía X.L. Méndez Ferrín hai uns días arredor do mito da presunta sobreprotección que a literatura galega recibe da Xunta de Galicia ou, en xeral, das institucións públicas. A súa análise, coma sempre, é certeira. Nada que non poidamos comprobar día a día ao visitarmos unha librería ou abrir un xornal coruñés (ou de Galicia) calquera.

conselleiroO Conselleiro de Cultura inaugurou a semana pasada a Feira do Libro de Compostela, na que escritores e lectores coinciden durante uns días ao redor duns actos organizados pola Federación de Libreiros. Coma todos os anos, eu tamén paseei por diante de cada unha das casetas instaladas na Alameda, de vagar, coa intención de observar os libros que se expoñen, as novidades, as menos novidades, todo o que un pensa que pode ver nunha Feira do libro. E coma todos os anos, a Feira do Libro volve proxectar con boa fidelidade o que ocorre día a día case que en cada unha das librerías que hai por Galicia adiante.

O libro galego non está nos escaparates das librerías; no seu interior, non se ordena, como o resto da mercadoría bibliográfica, por autores, temas ou xéneros. Non. Cada librería ofrece un andel á parte rotulado como “gallego”, e alí está todo, que tende a non ser moito, amoreado. Poesía con narrativa e con ensaio, xornalismo e etnografía compartindo espazo con traducións ou contos para nenos. Un andel para o libro galego; o resto da librería para o libro en xeral. Editado en castelán, por suposto. Talvez os libreiros tamén conciben a normalidade sen apelidos e reservan a adxectivación para as manifestacións escritas da cultura galega. Por suposto, non existe ningún andel titulado como “castellano” ou “español”. Se acaso, os outros rótulos aluden a xéneros literarios ou temas ensaísticos. Coma nas ensinanzas públicas: a “Lengua” e a “Literatura” non precisan adxectivo; si a “lingua galega” e a “literatura galega”. Unha mostra peripatética da desigualdade cultural e lingüística a que son sometidos os fillos das señoras enmascaradas de Galicia Bilingüe. Cultura galega ou cultura sen máis? Feita en Galicia? Quen sabe.

Tras o meu paseo pola Feira de Santiago, marchei sen mercar un libro. E non porque non os houbese interesantes, que os había, senón porque seguía sendo difícil comprender por que razóns a presenza do libro galego en cada unha das dezaseis ou dezasete casetas era tan mesquiña. Anana e mesquiña, como a xente á que esfolaba o verbo de Celso Emilio. Agochados entre o cegador colorido do libro sen apelidos, é dicir, a literatura (normalmente de consumo rápido) en lingua española, de cando en cando, algún exemplar solto ou algunha curiosidade inesperada. Nin sequera as obras que se van presentando durante a feira. Imaxino que as expoñerán, brevemente, o día que os escritores e escritoras vaian presentar ou asinar os seus libros, e acabouse. Nin sequera os libros premiados durante este ano, algúns non hai moitos días. Nin sequera novidades de última hora, que as hai. Non paga a pena nin imaxinar a posibilidade de bater con libros publicados en anos anteriores. O libro galego segue gardado en caixas, fóra da vista do público, na Feira do Libro de Santiago. Ou, simplemente, non está. E esa parece ser a normalidade que non cómpre alterar; outramente, estariamos discriminando o pensamento nocilla e a literatura tulicrem.

Hai anos entraba nunha librería unha rapaza acompañada por un home de mediana idade. Ela dirixiuse á persoa que estaba ao cargo do establecemento; quería mercarlle a seu pai o extraordinario libro de relatos de Manuel Rivas titulado Qué me queres, amor? A persoa que a atendía botoulle ao pai, silencioso, un ollar de complicidade. Ofreceulle levar a versión castelá do libro. Probablemente lle sería máis proveitosa, aínda que non fose a orixinal. Evidentemente, non volvín pisar ese establecemento.

Teñen algún problema os libreiros co libro galego? Non o sei. Supoño que será máis ben cousa da manifestación superficial dun prexuízo persistente relacionado coa consideración que lles merece a creación cultural galega. Pero os escritores galegos, ou sexa, galegos galegófonos, como indica Ferrín no dito artigo, sabemos ben que nas nosas propias feiras a nosa literatura segue encartada en caixas ou nos andeis rotulados coa lexenda “gallego”. Como unha enfermidade contaxiosa. Cousa tamén de museo.

Visto o que vemos, sigo admirando os escritores e escritoras que sen vacilación optan pola lingua galega para armaren a súa obra literaria. E os editores, que contra toda lóxica mercantil manteñen o esforzo, ás veces iluso, dunha industria cultural que se soña normalizada nun país cunha cultura e unha lingua normalizadas. E mesmo algún libreiro, que ousa tratar a nosa literatura como algo propio e, como pouco, en pé de igualdade. E, claro, os lectores, que sortean todos os obstáculos e teiman en darlle soporte real a esta literatura, resistente malgré soi.

Galega e feita en Galicia.

]]>