Baixou polas escaleiras do hotel coma se fora a primeira mañá das vacación do inverno. Acompañábase coas miradas ao paso que rebotaban os seus andares nos múltiples espellos do salón Henry Kissinger, amplo, estampado de imaxes reflectidas, cargado de cor dourada, ruído de cristais coma axóuxeres, mesas de madeira nobre e cadeiras acolchadas en veludo verde moi escuro. Coma se houbese mil e mil ollasen. Ía pendente de que cada paso fose o perfecto, definitivo, modélico. Chegou á metade da sala cumprida, procurou unha mesa baleira á vista da entrada e sentou. A paz do lugar é incomparable. Nada de ruído. Calorciña.

Non tivo que erguer a man nin chamar por ninguén. Os bos empregados do hotel adiviñan no intre os desexos dos clientes. É un don que vale os seus cartos. Empeza a acomodarse. Tira de enriba o anorak e as luvas, pousa as lentes contra o sol que cega tras bater na neve e xa ten ao seu carón un camareiro negro, moi alto, delgado pero musculoso, fermoso coma un amañecer de inverno ao carón dunha lareira acesa. Un martini era o que lle apetecía. Non lle deu tempo a terminar de acomodarse de todo, e o fermoso camareiro negro xa llo tiña colocado na mesa coma se o fabricara alí mesmo, coma se o quitase do nada para demostrar que certa materia tamén se crea e se destrúe se hai medios.

Saboreou a copiña pouco a pouco. Achegóuselle unha rapariga con riscos faciais andinos. Cunha reverencia que lle quedou a medio camiño da xenuflexión, retiroulle da cadeira contigua a roupa para a neve que fora pousando elegantemente nun ritual ben medido. Nin ollou para ela. Arrombou a mesa coma se fose a súa nova oficina. Un ordenador portátil e un teléfono móbil de última xeración. Máis nada. Ao erguer a pantalla da computadora, deulle un derradeiro repaso ao rostro agarimado polo cuspe de sol e neve en que se estaba mergullando as dúas últimas semanas. Quince días máis, e volvía ao despacho coas baterías do trinque. A crise destes anos require afrontar os tempos duros con espírito vivaz e corpo atento. E rostro harmónico. A empresa familiar xa non é familiar. É súa, só súa. E de máis accionistas, pero súa sobre todo. E o xornal. E a radio. E a rede de concesionarios. E a construtora, que no último ano descendera lixeiramente o nivel de beneficios e pedía tomar decisións dolorosas pero necesarias. E a aseguradora. En fin, non todo era seu, pero coma se o fose.

Preparar o escenario non é o menos importante.

Fóra non neva. Vai un sol amarelo e grande coma o anel que loce no dedo medio da man dereita. Sorrí. Érguese cando entra o seu compañeiro. Abrázanse e bícanse. Algo falan, pero tan baixiño que nada se escoita. Ceiban de cando en vez algunha gargallada divertida. Térmanlles dos rostros bronceados sorrisos un pouco tensos, inchados. Repítese a rutina: chega o camareiro negro e fermoso e serve un cóctel en copa pequena; volve a rapaza con riscos andinos e lévalle a roupa de esquiar. Sentan e falan, ollan a pantalla do ordenador, vense nos espellos, miran a televisión e van vendo como entran outros cos mesmos sorrisos e dan os mesmos bicos, abrazos semellantes, toman copas parecidas, admiran o mesmo camareiro, sorrinlle igual á rapariga, que debe andar a argallar un armario de moita fusta con anoraks, gafas, chaquetas, luvas, bufandas e outros artigos para a neve. Contas, resultados, estratexias, medidas, financiamento, vendas e tamén un pouco de amores, mulleres, homes, escapadas e neve. Ese é o barullo que se escoita no salón Henry Kissinger do Hotel América, de categoría superior. E as campaíñas dos vasos en contacto cos líquidos, cos dentes, cos galillos vibrantes das gorxas. As peles morenas sorrín sen perder a necesaria tensión.

Entre o barullo frenético, non para de observalo todo. Coma se ideara a xuntanza, coma se o mundo se lle puxese aos pés. Antes de pechar a pantalla do ordenador, bótalle unha ollada ao titular do xornal electrónico. A letra é negra, arial, corpo 28. O goberno español vai elevar a idade da xubilación. Colle a copa mediada e levántaa á altura dos ollos. Observa a cálida humanidade do salón. Sorrí con confianza.

—Pola crise!

Todos erguen as copas e beben. Fóra, caen brazadas de neve dos teixos centenarios que circundan o hotel. Coma corpos mortos.

X. L. Méndez Ferrín chegou á Rúa Tabernas e pousou na Cadeira da Presidencia da Real Academia Galega. O camiño non é que o tivese despexado de todo; apenas dous ou tres atrancos tirando a cativos viñeron a darlle un pouco de aire a unha elección que en realidade non tiña por que saír das paredes da sede académica. Todo ten os seus significados; tamén os silencios, os barullos e as faces circunstanciais. Que algunhas obsesións persoais acomodadas ao carón de certas empresas mediáticas pretendesen capitalizar un debate que non lles correspondía e rebozalo en prexuízos sectarios e mala fe interesada non é máis ca un transparente sinal da potencia irredutible da figura do novo Presidente. Algúns teimudos sofistas aínda cospen a súa telexénica rabexa despois da elección. Ao non prender en palla seca o exemplo das súas sensatas advertencias, incorren, con destreza tan cativeira como elevada é a súa impericia cultural, en terreos para eles descoñecidos de ficción literaria. A deles non comprendeu aínda o concepto de verosimilitude nin de destreza técnica. Certos demócratas levan décadas confundidos na relixión totalizadora da seita. Viron a luz e non queren desprenderse do seu fulgor.

Poida que Ferrín como Presidente da Academia sexa unha anomalía. No mundo gris e seco que para o ser humano tece o fascinante sistema de explotación e control de pensamento e instinto, cada anomalía é unha luz que irradia enerxía nova por todas as súas partículas. Incómoda para a materia escura que nos fai mutar en seres amálgama: produtor-consumidor-mercadoría. Tamén a lingua galega é unha anomalía rugosa no liso papel de celofán que excita certas glándulas inferiores e cega de delirio as organizacións mentais dos individuos chamados a santificar as nosas derrotas. Ás veces, cando volven á casa despois de duras xornadas nas que cristalizan en todo o seu esplendor os filantrópicos proxectos que aluman as súas plumas, recitan angustiosas pregarias como epílogo das súas oracións piadosas: por que non somos coma a xente simple ou por que a xente non é tan simple coma nós? Por que nos impuxeches, ou destino, ao noso carón unha lingua de toxos e de silvas para que nos incomode o espírito con tal insistencia e nos faga cheirar a estrume? Teñen o estigma material da cursilería no ADN.

A lingua galega é, aquí e agora, na lisura dun tempo sometido aos espantados e dun espazo inclinado ao baleiro, a anomalía paradigmática. A Academia é unha anomalía institucional nunha nación (con perdón) entregada voluptuosamente á subalternidade. Ferrín é unha anomalía intelectual, humana e literaria no universo unimensional adorado por estes sacerdotes que impoñen penitencia e castigo por transgresión flagrante ou sintomática do pensamento cero. A anomalía é o que nos define. Marabillosa e liberadora anomalía.

A gran noticia destes días achégalle unha luz enerxética ao patio de sombras no que teiman en zarrapechar a lingua, a cultura e Galicia enteira. O escritor máis rico da nosa extraordinaria e fachendosa literatura é Presidente anómalo da anómala Academia dunha lingua anómala. E aquí continuamos. Case non lles queda mecha da que tirar!

Ela acaba de poñer un prato con macarróns na parte da mesa que ocupa o seu home. El termina a sopa, retira o prato sen parar de mirar a televisión, pousa a culler á dereita, estuda os macarróns, acada o prato, apaña un garfo e espenica pezas salteadas. Ela recolle e vai para a cociña. Ao volver, cunha culler limpa na man, serve macarróns sen lles escorrer o mollo. Sempre os fai caldosos. O seu home segue a comer.

O comedor conecta co salón mediante unha parede aberta en arcada. Ao fondo, por fronte del, un televisor nun moble de madeira acastañada que ocupa a parede enteira. Aos lados, cadros con paisaxes de tonalidades moi frías, dous retratos de santos ao óleo enmarcados en grilandas de marquetería e mais unha virxe dolorosa de aspecto escuro.

O silencio esgázao o volume medio da televisión, non estrondoso. Alternan as voces dos presentadores do informativo e as declaracións de personaxes da actualidade. Ela senta escuadro á mesa, de costas firmes, en perpendicular ao televisor. Acanea o seu ollar entre o prato de macarróns e o nada que ten diante como limiar dunha rúa para viandantes cuxo barullo amortece con eficacia a dobre ventá. Ten o pómulo dereito máis engurrado ca o esquerdo; unha pequena caltridura, case imposible de distinguir baixo a maquillaxe, traza unha liña curva que devece por conectar o ollo e o nariz. Na fazula esquerda madura a carne nunha esvaecida cor de berenxena. Os ollos tenos secos, duros e rugosos coma unha caixa de area. Nada reflicten unhas pupilas que tenden á transparencia. Na parte esquerda do pescozo, tres marcas mudan ao marelo. Son tres pebidas de cobre.

Ela come amodo pero a feito, coa culler, para apañar mollo. El mastiga con ritmo, a cabeza ergueita, os ollos sempre chantados no televisor. Ten o pelo negro, de media melena peiteada para atrás ata a metade do pescozo. As orellas, descubertas coma a testa vernizada, danlle simetría a un rostro suave, ben barbeado. Os ollos azuis fanlle xogo coa camisa. A gravata vermella suxéitaa cun pasador de ouro con brillantes. Os movementos da mandíbula acompáñaos con pestanexos minúsculos. Move a cabeza en asentimento. Na televisión, un sacerdote de sotana negra e colariño branco, en plano medio, con cabeza calva e pelo negro ben recortado aos lados, exprésase con convicción. Hai males peores ca os deses pobres de Haití, vén a dicir. Teriamos que chorar por nosoutros, pola nosa situación espiritual tan pobre, pola nosa concepción materialista da vida. E el asente agora con máis vigor e mira para a muller sen parar de mastigar e de levar máis macarróns á boca aberta, tan dilixente como educada. Porque ao mellor, segundo di o crego con esa cara de sabenza, é peor o mal que padecemos nós ca o que sofren eses pobres inocentes. E el volve mirar para a muller. E cun xesto da cabeza pídelle que atenda ao que di o bispo sabio. E que o comprenda. E que o interiorice.

—Velo? O mal de espírito que nos corroe, ese si que destrúe e manca, non a dor do corpo, que purifica. Dío o bispo. Velo?

E ela ergue os ollos do prato, póusaos primeiro no xesto de bondade e elocuencia co que o seu home termina de expresarse cun coordinado sinal da cruz da testa ao peito e dun ombro ao outro. Advirte a mestura de imaxes de morte e santidade na televisión e nas pinturas das paredes e volve empuxar o rostro triste ao exterior a través da fiestra. No peitoril, unha pomba peteira o cristal arritmicamente. Empeza a caer algunha felepa. Non se oe nada.

Teño un amigo que naceu e se criou nunha familia da pequena burguesía galega. Seu pai, un liberal antifranquista de silencio angustiado, era fillo dun militante de Izquierda Republicana paseado polos falangistas locais nos días posteriores ao Golpe de Estado de Franco e os seus secuaces. Pasou infancia e mocidade agarrado ás saias da nai, perseguido por cada son que alterase o acougo cotián; todos lle espertaban unha noite medio agochada nas primeiras covas da memoria. Pechaba os ollos, apertaba os puños e, sen crebar o silencio, botaba bágoas grosas a rolos por unhas fazulas frías coma a neve que apedraba os couselos dos tellados. Cos anos, mercé ás axudas xenerosas dunha compasiva tía de seu pai, tan solteira coma beata e rica en patrimonio e rendas, puido estudar na Universidade. En Santiago tomou contacto co galeguismo antifranquista, mais sempre con certa distancia, teimudo nas súas camiñadas solitarias pola Calderería por medo a que a representación carnal dos rostros criminais dos seus pesadelos lle asaltasen as costas sen aviso. Foi brillante no estudo e acabou converténdose nun profesional prestixioso. Engadiu ao rico patrimonio que lle legara súa tía avoa algúns dos moitos cartiños que foi gañando coa súa actividade notarial. Outros usounos xenerosamente no financiamento dalgunhas actividades clandestinas, mormente culturais. Algúns escritores da Grande Xeración viron as súas primeiras publicacións grazas á xenerosidade desinteresada deste republicano. Viviu fóra dos campos magnéticos de Ramón Piñeiro; talvez por iso ninguén lembra hoxe o seu nome. A súa obsesión era enrolar todo canto libro lle caía nas mans no seu particular exército literario, que acampaba nunha biblioteca grandísima da casa que eu visitei nalgunha ocasión sendo un rapaz. Entrar naquel estudio era como visitar as cataratas do Niágara ou as pirámides de Exipto. Tal era a inmensidade do saber que aquel home toleaba por acumular, supoño que coma unha conxura contra aqueles tempos fríos e escuros. Todos os libros estaban orgullosamente á vista. Tamén os prohibidos e os perseguidos.

-Se fora hai corenta anos, entrarían coma lobos e queimaríano todo. A min primeiro, e despois os libros -díxome unha vez-. Hoxe xa non se atreven. Ademais, ao vello can quédanlle poucas ceas que papar.

Ao meu amigo, fillo único coma seu pai, quedoulle en herdanza unha biblioteca de varios millares de volumes. Entre outras riquezas que non veñen ao caso, pero que lle axudaron a vivir con máis comodidade ca a que a min me concedía pertencer a unha familia do proletariado urbano.

-Na biblioteca de meu pai está todo -dicíame hai dous días mentres xantabamos no comedor da súa casa-. Ou debera dicir estaba.

Había anos que non nos viamos. Aquela mañá chamoume, así, sen máis, porque seica tiña necesidade de trocar comigo algunhas sensacións arredor das cousas que están pasando coa lingua nos últimos tempos.

-Nos últimos séculos, queres dicir...

Apañou a broma, pero seguiu ao seu. E antonte, mentres xantabamos polbo con cachelos que encargou nunha taberna da súa total confianza, contoume que a biblioteca de seu pai empezara a minguar había algún tempo.

-Mira de non prestar os libros, ou apúntaos. Non deixou teu pai algún método de arquivo? Paréceme raro, co curioso que era.

-Aquí non se prestan libros -díxome mentres volvía servir viño, un Pingus 2004-. É cousa desas catro paredes, que deben conservar algunha forza inexplicable. E non me mires con esa cara, que xa sabes que eu non son amigo de trangalladas paranormais. Non falo diso...

En realidade era iso o que quería compartir comigo. Ao cabo, o rumbo da lingua galega, que admite explicacións racionais e científicas, non era máis ca a escusa para retomarmos unha vella relación suspendida sen causa nin razón. A min custábame entender.

-Hai días, caeume nas mans, por casualidade, eh, un artigo dun tal Albiac, non sei se o coñeces...

-Fasme un cumprido coa dúbida -díxenlle, non sei se con ironía abonda como para lle relaxar o rostro tenso que se lle ía poñendo.

O artigo, polo que me contou, redundaba con indecencia nos lugares comúns máis repugnantes respecto ás linguas. Puro odio e noxo aos diferentes.

-Para estes filósofos da silveira, diferente é sinónimo de inferior. Pásalle a este señorito cos Palestinos e cos árabes en xeral. Se algún xuíz xusto houber na Audiencia Nacional, xa o tiñan prendido, e non por vasco, que non o é, senón por encirrar ao exterminio e por exaltar o masacre sistemático.

Segundo o meu amigo, este redactor é un analfabeto filolóxico; como filósofo, nunca atopará un nome entre os grandes do pensamento; o seu estilo como escritor é afectado e pretensioso.

-Éche deses que termina cada frase convencido de que acaba de escribir a expresión do sublime. Seguro que distancia o papel emborranchado e olla para el con orgullo de artista e un sorriso parvo.

Pero, en realidade, o meu amigo non pararía mentes en Gabriel Albiac de ningunha maneira se non fora porque se acababa de converter, por culpa daquel artigo, no último caso relacionado coa mingua da biblioteca de seu pai.

-Se non queres non me creas. Chameite porque a pesar de todo segues sendo a única persoa na que confío cegamente. E sei que isto non sairá de nosoutros -falábame convencido, pero eu xa empezaba a intuír que se enganaba comigo, como ben se pode comprobar.

Había uns días, por corroborar as súas opinións sobre o aludido, retirou do primeiro andel da biblioteca unha novela que tan afamado escritor publicara habería por aí uns anos. Efectivamente, tal e como esperaba, o seu estilo literario era pueril, cursi, plúmbeo e infrutuoso. A súa técnica narrativa nunca chegou á cita.

-Non dei pasado da páxina 36, e non sabería contarche o que lin. Así que reintegrei o libro ao seu nicho sen terminar de lelo, como fixera xa outras veces. E aí vén o chiste. Cada vez que volvo ao andel un libro que non dei acabado de ler, ao outro día, non o atopo.

Segundo o meu amigo, a biblioteca que lle legou seu pai posúe esa estraña facultade. Devora aqueles libros que o seu dono non dá devorado.

-Se cadra encontraches a verdadeira vara de medir a literatura -sentenciei.

Nos últimos dous anos, díxome, faltaban un feixe de volumes da súa biblioteca. Un estraño e descoñecido sentido común literario encargábase de devorar as obras infames sen deixar rastro. Nin papeis triturados nin nada. Nin po, nin serraduras. Nadiña.

O resto da tarde transcorreu entre copas de licor café e conversas de moita menor transcendencia, entre o fútbol, algunhas lecturas agradables, lembranzas da nosa amizade recuperada grazas a Albiac e de vellos proxectos compartidos. Cando saín da súa casa era máis noite do que esperaba. Engateñábame o frío as canelas. A xente retirábase das rúas. O chío estarrecedor dunhas gaivotas separaba da realidade o meu camiñar para a casa. Non paraba de darlle voltas a unha idea absurda. Aquela virtude da biblioteca do meu amigo tería efectos restrinxidos ou gozaría dunha dimensión universal? Cuestión de alcance...

Ao chegar á casa lembrei que unha vez mercara un exemplar da mesma novela nunha feira de libros usados. Nunca o abrira; non tiña o gusto de coñecer tan polo miúdo coma o meu amigo a brillantez literaria do suxeito. Funo buscar á miña moi modesta librería por comprobar se as propiedades restitutivas da biblioteca do meu amigo tamén operaban noutros espazos. Alá onde tiña que estar a novela só había un pequeno oco sen po nin rastro de presenza ningunha. O abraio inicial transformouse en diversión.

Hoxe volvín estar na casa do meu amigo. Funlle facer unha visita e botámoslle outras copiñas dun licor café reconstituínte que eu mesmo fabrico seguindo a receita que miña mai aprendeu de miña avoa. Por non ir coas mans baleiras, pasei antes pola librería. Tampouco lles quedaba a bendita novela. Ninguén parece saber dela. Nin sequera reza nos índices do ISBN. Leveille de regalo as obras completas do filósofo e mais as de Juan Manuel de Prada. Regaleillas coa única condición de que lles dea lugar na biblioteca de seu pai e de que intente lelas, unha a unha. Incluín no paquete un libro meu ao que non lle gardo moito cariño.

Creo que a nosa amizade quedou moi afirmada grazas aos prexuízos reaccionarios de Gabriel Albiac. Agora enceto con Horacio Vázquez Rial unha lista de autores cos que o meu amigo poida ir completando a biblioteca de seu pai.

A auga empozou nas simas da lama, e a esas horas déitase en camadas de lazo. Non son máis ca as nove e cuarto. Na rúa escura, a luz balorenta dunha vella tasca escapa polas ventás e pola porta de cristal. Algún coche no exterior sofre a burla branca da xeada coma se lle saísen canas. As beirarrúas están sen acabar de construír. Cemento duro, sen brillo, e lama conxelada comparten o chan desta travesía dun barrio tan antigo coma a propia cidade. O concello teno en obras desde hai máis de dous meses. Será por iso que ningún farol funciona agás un, a pouquiños metros do bar, que oscila dubidoso entre a luz e a tebra. As casas son todas de unha ou dúas plantas, con tellado de lousa a dúas augas, ben apegadas. Sorrín co fulgor da actividade de preparación das ceas. En case todas, algunha sombra se ve a través das ventás de cuartos con lámpadas acesas. Na taberna, que nunca tivo nome, pouco máis de media ducia de homes de case todas as idades agardan a que as mulleres terminen de preparar o bacallau con coliflor. É máis mesto o fume dos cigarros ca a cor dos viños tintos que navegan en todas as dimensións dese espazo cativeiro. O barullo, sen ser estrondoso, dálle sentido á mudez do televisor de trinta e tantas polgadas, pantalla panorámica. Algúns van saíndo sen pousar os chistes, con gargalladas e saúdos amables, sen parar de ollar reloxos. Tras o mostrador, unha muller termina de lavar uns vasos con mañas áxiles. Case sen mirar para os dous clientes máis próximos a ela, sérvelles cadanseu viño dunha botella sen etiqueta. O home máis vello case non fala. Leva o pescozo envolveito nunha bufanda de cadros. O seu acompañante, embutido nunha cazadora de coiro marrón, acena para a figura militar que ocupa a totalidade da pantalla do televisor sen voz. Ninguén máis mira.

—Dígocho eu. Ten un par de pelotas así de grandes —nunha man, o vaso de viño; na outra, o cigarro; ambas as dúas abren un abano para demostrar o tamaño dos atributos—. Tenas coma o cabalo de Santiago. Dígocho eu.

—Cóbrame.

A muller seca as mans no mandil e recolle os cartos que lle acada o home da bufanda de cadros. Na televisión, o Rei de España enfoca co seu ollar o local completo; observa todo o que se move, seres vivos e obxectos, cunha ollada de inocencia impostada. Ninguén se sente aludido. O home da bufanda de cadros e o mozo da cazadora de coiro van quedando sos.

—Dúas pelotas coma dúas bólas do mundo, o Patxi López, faime caso. Des que gañou as eleccións, aquilo éche outra cousa. Dígocho eu, que levo trece anos traballando en Bilbao. Agora dá gusto tanta liberdade. E este ano, aí o tes, o rei tamén fala pola televisión vasca. Non que non. Se queren independencia, que se vaian, pero que nos paguen o que deben e que respecten a liberdade e a democracia.

—Aí ta, a democracia e a liberdade de elixir —di o máis vello, cun ton un pouco distante, mentres escorre as derradeiras pingas do vaso e exercita un ricto de desagrado.

—Non que logo!

A taberneira óllaos con intención de botalos. Interrómpeo todo a irrupción dun home de aspecto elegante, xa maior, cun abrigo de alpaca negro por riba dun traxe gris e gravata morada. Dá dous pasos pouco harmoniosos no interior do local e proxecta un berro sen deixar de pousar o ollar na pantalla.

—Azuzena, sácame esa merda de aí! Pon anque sexa o Luar, que é noiteboa.

Camiña ao mostrador para tomar un vaso. Azuzena, a taberneira, sorrí. Sérvelle o vaso, apaña o control remoto da televisión e preme sen parar nas teclas de cambio de programa. Na pantalla nada se altera; soamente mudan as iconas das emisoras. O mesmo personaxe cos mesmos movementos e a mesma mímica ocúpao todo.

O rapaz da cazadora de coiro separouse do seu acompañante. Agora está chantado, firme, coa cabeza erguida, fronte ao televisor. Non lles quita ollo aos acenos mudos do monarca. De cando en cando, asente convencido. O home da bufanda a cadros achégase ao do abrigo negro, que apura case dun grolo o viño, disposto a saír da taberna se non hai outro vaso. Azuzena quita o mandil e sae para fóra do mostrador. Baixa persianas, apaga máquinas eléctricas e varre as últimas cabichas. Volve o ollar á figura hierática da televisión.

—Se mañá chovese, só que fora un pouco, xa non caía esta xeada.

Os tres homes están de acordo. O da cazadora de coiro, coa elocuencia silenciosa do monarca; os outros dous, coa exactitude de Azuzena.