Primeiro cóllente por facerche un favor. Tes que lle estar eternamente agradecido, deixar que a vida che corra por diante sen notala e cun sorriso eternamente zurcido entre as dúas meixelas. Procura que o embarazo non te pexe demasiado ou que a menstruación non diminúa o teu rendemento, mira de deixar as hormonas na casa. Canda as preocupacións, que ti non arriscas nada no envite. Nin diñeiro, nin patrimonio. Só uns poucos elixidos teñen nas súas mans outras existencias. A vida coma un stock de saída constante. E esa éche unha responsabilidade grande, amiga miña, meu amigo, que quita o sono, enche o caletre de peso e reflexións que ti nin albiscas e saca anos de diante. Ti es dos moitos que non; eles, dos poucos que si. Ti nada. É lei de vida, dinche, e ti moves os ombreiros nun xesto de desaire que eles confunden coa resignación. Consólate. Es maioría silenciosa. Non tes necesidade de expresarte, de desexar, de conseguir, de soñar. Xa outros o fan por ti. Saben o que pensas, o que sentes, o que desexas e o que necesitas. Sé feliz na túa pobreza e na miniatura do teu mundo e da túa estatura. Non penses nin digas nada.

Pero un día vas e encabrónaste. Porque esixen de ti máis esforzo, máis tempo, máis traballo, menos descanso e máis pobreza. Aínda que che soe a chantaxe, tes que comprendelo. Eles non poden gañar menos. Se non multiplican cada ano os seus ingresos, algo marcha mal para todos. E ti non vas ter traballo que agradecerlles. É que custas diñeiro. E en tempos de crise non sobran os cartos para enterralos en salarios. Pero ti aceptas mal esa verdade. E encabrónaste. Non porque queiras mudar o mundo, que querías pero tes a todo maría santísima a berrarche na orella que o mundo non muda, senón porque queres vivir sen demasiadas penurias. E igual che dá por ir á folga, deus nos aparte, ou por saír en manifestación pola cidade adiante. E á xente éntralle o pánico cando te ve nesa actitude. Que todo se nos esborralla ao lado e a democracia é un ben inapreciable. E hai que dialogar, mulleriña, hai que pactar, meu home. E chegar ao consenso. E non trabar na man que che dá de comer tan xenerosamente, que se non gaña diñeiro non pagará e pechará a empresa porque xa non será competitiva se lle segues roendo o espiñazo e teimas en gañar máis do que che pode pagar e en traballar menos do que necesita para multiplicar os seus beneficios, e entón non lle quedará máis remedio que ir descansar a unha das súas casas e botarase na hamaca a carón da piscina cunha copa na man e a vivir e ao mundo que lle dean, que cos aforros que ten, porque sempre foi persoa de non consumilo todo nun día, pode vivir como dios sen preocupacións e sen ter que che aturar as neuras a ti e a mil máis coma ti e andar cada día coa tensión de sacar adiante unha empresa e tantas familias ao seu coidado e o progreso da sociedade e todas esas cousas que ben saben todos incluídos os do sindicato no que xa deixaches de estar porque non queres pagarlles aos que pactan salarios de merda cando a ti xa non che queda excedente para llelo regalares, e tamén o saben ben os xornais e as radios e os economistas e os do goberno e mais os da oposición e toma polo cu por irresponsable e egoísta e por pensares máis en ti ca no ben común, que non mereces ter un contrato de traballo nin cobrar o paro nin médico gratis nin escola para os fillos nin o aire que respiras. E quedas avisado, avisadiña estás. Sentidiño. A maioría silenciosa non pensa coma ti, calquera cho di. Estás en minoría e sen conexión. E non quererás impoñerlle á cidadanía de ollada limpa os teus desexos e arelas liberticidas. Así porque si, porque che deu por aí ou por resentimento ou porque che encanta menosprezar os dereitos dos demais. Ou por puta envexa.

Así que, vas e recóllesteme cagando melodías, chegas á casiña e axúdaslles aos pequenos a facer os deberes, en castelán, madia leva, que é a lingua común de todo jesucristo que teña dous dedos de fronte e non sexa un puto intolerante, excluínte, ignorante e pailán, para que enganarnos, que se teus pais non che falaran na lingua que eles falaban porque outra non sabían hoxe eras mestre ou avogado ou médico ou rico e xa está. Despois méteste na camiña e dormes, que mañá é día de garabullos e quérente desde o primeiro rompente co sorriso ben zurcido entre as dúas meixelas.

Mírate ben no espello, amiga, ou amigo, ou ambos. Porque che é esa a vida aquí e hoxe mesmo. E ao teu carón están reproducindo o proceso do que vai saír condenada á perpetua, con cinismo provocativo, coma a túa propia existencia, a nosa, a lingua que che explica o mundo. Prohíbencha, arrástrancha para que a abandones, cóspenchelle, retíranlle ata o saúdo, patéana e arrómbana polas beiras das corredoiras como fixeron os seus devanceiros máis queridos, por tradición e por convicción, quítancha das escolas para que os teus pequenos non saiban que existiu, encérrana nunha urna opaca para que os seus fillos non sucumban ao contaxio, proclaman aos catro ventos a súa inutilidade, o seu cheiro a rancio, erguen muros de vergoña e de indignidade ao seu redor coa esperanza de que axee e con ela ti e quen veña tras de ti, vomítanchelle os seus complexos e chámanlle pobre, que para eles é o peor dos insultos. E despois, esíxenche acougo, consenso, acordo, e silencio, sobre todo silencio. Para sempre.

Eu non sei ti, pero a min xa non che me queda paciencia con tanta indignidade. Ou collemos as nosas cousas coas nosas mans, ou nos fan desaparecer sen que quede rastro.

Empecemos por apuntar os seus nomes no caderno da ignominia.

O importante non é o que dixo o bo actor Willy Toledo no medio da poeira tóxica que se organizou arredor da pequena illa de Cuba. O importante é que ao falar socavou os equilibrados alicerces do real, encofrados coa comunicación pública. A especulación do ladrillo, aí está.

A opinión do actor, como toda opinión, é discutible. A resistente experiencia revolucionaria acumula, é verdade, erros e defectos ao longo do tempo. E con eles, necesidades: maior protagonismo do suxeito proletario e, por tanto, maiores espazos de liberdade, de xustiza e de participación democrática plena. E non falamos de representación, de constitucionalismo burgués nin de retorno da propiedade privada; falamos de democracia absoluta, de capacidade de decisión. Das virtudes da revolución escusarei falar. Con todo e seren silenciadas, son insultantemente visibles.

Pero volvamos. O importante non é o que opine Willy Toledo sobre Cuba; o importante é que exprese a súa opinión. O acto en si, non o contido. Se reparamos nas reaccións ao dito polo actor, nas que -ai, que casualidade!- coinciden desde Intereconomía á Cadena SER, sobresairá que o seu peor delito consiste en expresar unha posibilidade allea á doxa do réxime e do sistema.

Que os donos dos medios de produción, e descúlpeseme esta recorrencia consciente á terminoloxía clásica máis que nada para amolar os espíritos máis puros e lúgubres, falen da posibilidade dun contrato de escravitude para menores de trinta anos non é importante polo contido da súa proposta. Coma no caso de Rosa Díez (e de Arcadi Espada, oh, o irrepetible Arcadi Espada!), o discurso dos empresarios retrátaos con exactitude asombrosa. O importante, tamén neste caso, é a posibilidade, aquí con sentido diferente. Se o discurso de Willy Toledo sobre Cuba creba os límites da realidade, a proposta empresarial non fai máis que reforzala ampliándoa mediante o recurso a incluír unha nova posibilidade. Porque só o que é posible é real. Non importa que a proposta non teña éxito a curto prazo; os conceptos que manexa serán constitutivos das relacións sociais aínda que non queiramos. Non importa que Willy Toledo exprese a posibilidade dunha organización social, económica, humana, alternativa; se a doxa a prohibe, non existirá.

A configuración do mundo que nos explota, que nos expropia e que nos aliena depende dos límites entre o posible e o imposible. Por iso é importante para o poder que todo o prohibido sexa necesariamente imposible e irreal. Non existe. E o que non existe non admite discusión. Eis a razón daqueles berros a Oleguer Presas en todos os campos de fútbol de España, a prisión de Arnaldo Otegi, a persecución cruel de Pepe Rubianes ou tantos outros castigos aos intentos de recoñecer o imposible.

España é unha construción relixiosa. Como tal, sempre estivo obsesionada cos límites entre o real e o irreal, é dicir, entre o institucional e o prohibido, entre o posible e o imposible. Aí armou a súa fronteira inmóbil. A ousadía de poñer un pé en territorio prohibido será necesariamente castigada. Foino en 1936, cando as multitudes se desataron nun soño prohibido que ameazou con desfigurar a realidade e ofrecerlle outras coordenadas. E éo hoxe, cando persegue disidencias ou crucifica os que pronuncien o impronunciable, que é outra modalidade do imposible. Opinar contra a consigna con palabras diferentes, recobrando a facultade comunicativa expropiada, mesmo asumindo o risco da equivocación, desvela que a realidade é un corpo flexible e dúctil. Velaí o peor delito contra o réxime dos corpos inanimados que se nos impón.

Por iso, entre outras cousas, brindo por Willy Toledo e por quen enuncia o imposible.

Non sei se era cousa de froitos ou de obras. Pero dis que contan que o dixo Xesús Cristo. Algo así como “polos seus froitos os coñeceredes”. Certamente, hai dous mil e pico de anos pouca maneira había de saber dos homes e das mulleres —delas menos— se non era polos froitos que as súas obras puideran dar. Froitos maduros e podres, doces e amargos, saborosos e desagradables, vitais e velenosos, que de todo hai na viña do Señor, xa que estamos de referencias bíblicas. Naquela época, a comunicación era restritiva e fugaz. A Biblia asumiu a función de ordenar e interpretar o mundo, tal e como lles ocorre hoxe aos medios de comunicación de masas. Sagradas funcións! A comunicación lingüística substitúe a eficacia exemplar dos froitos que dan as obras humanas. Tamén a organizada con imaxes, de maior capacidade connotativa e menor exactitude semántica. Ideal para o caso.

Polos seus ditos os coñeceredes, poderiamos actualizar a sentenza escrituraria. No mundo da política profesional, a comunicación como mercadoría non só oculta senón que altera radicalmente o significado verdadeiro dos feitos. Sirva como exemplo a distancia real entre o discurso aparentemente progresista da socialdemocracia (esquerda oral) e as súas políticas económicas liberais. Ou a distancia entre o laicismo que se di defender e os froitos insalubres do vello e incuestionable nacional-catolicismo. Iso por non rebaixarnos ao nivel do estrume para casar certos discursos sobre imposición e dereitos lingüísticos cos froitos e as obras dos seus usuarios e inventoras.

Pero se o dicir das persoas públicas oculta convenientemente as súas intencións, tamén pode posuír a virtude de nos ofrecer o seu retrato máis exacto. Só é cuestión de saber descodificalo adecuadamente. Porque non existe o lapsus linguae. O ser humano é un animal extraordinariamente exacto no manexo da comunicación, en calquera lingua; para iso non se precisa formación de ningunha clase. Évos unha facultade innata, como durmir ou alimentarse.

O último exemplo témolo ben fresco: Rosa Díez e os galegos no sentido “máis pexorativo” do termo. Certo que a boa da deputada ten un dominio máis ben agreste da súa propia e amada lengua común por cojones. Pero iso non vén agora ao caso. Alá ela. O asunto é que tras escoitar a súa intervención e apalpar o bochorno en forma de silencio dese extraordinario profesional da aparencia que responde ao título de Gabilondo, dei en pensar que non debemos indignarnos. Non. Aproveita máis unha ollada displicente ca un cabreo.

Polas súas palabras os coñeceredes. Rosa Díez dirixe con tal destreza o Partido da Idiocia que non reparou en que cando pretendía insultar a Rodríguez Zapatero a función delatora da linguaxe estampou o seu retrato máis afinado. Comparemos. Cando un señor lle chama a outro “negro de merda”, por exemplo, non é o honor nin a dignidade do insultado o que se resente; é a imaxe do executor a que queda estampada. O reflexo de Rosa Díez no espello é atroz. Xa o era, pero ese pé mal afirmado é o trazo máis exacto da súa persoa. Non só da súa dignidade, da súa intelixencia, da súa elocuencia, da súa cultura e do seu proxecto político. Da súa persoa completiña.

Non son eu nada dado a alterarme nin a sentirme ofendido polo manexo de tópicos, chistes de galegos e demais trangalladas semellantes. Tendo a me rir un cacho largo e longo. Foi a primeira reacción que me ocasionou a ocorrencia da ilustre trapalleira. Despois lembrei a súa imaxe brazo con brazo doutra muller incomparable que se talla no seu propio espello tal cal é cada vez que abre a boquiña e se namora das simplezas que di. Hai en ambas, xuntas elas, un sentido transcendente da unidade por acumulación. Ou de anulación por duplicado. Con Rosa estamos na Gloria. Quen ousaría dubidalo? Recoñezo que tamén imaxinei a queima de Troia, Esparta, París e o propio Vaticano se algunha das moitas persoas odiadas pola caverna española —tan extensa coma escura— chega a manifestar que Rosa Díez é española no sentido máis pexorativo da palabra. Válgame Dios!

Entre o máis e o menos hai unha gradación de sentidos pexorativos, intúo. Non me importaría que Rosa Díez nolos explicase un a un con esa axilidade verbal que a caracteriza. Sería unha boa maneira de complementarmos o seu retrato. E o dos seus camaradas do Partido da Idiocia e da súa sucursal cuspida coma caguña en territorio de lingua galega.

Ao final, lembrei, e desa si que foi en serio e con inmenso pesar, a persecución langrina, necia, covarde e infame á que foi sometido aquel actor galego e catalán nos últimos anos da súa vida. Chamábase Pepe Rubianes. Iso si, quédame o consolo de que o seu nome será lembrado e recoñecido aínda cando as cinzas das obras e dos froitos de Rosa Díez e as súas camarillas anden atravesando ás apalpadas a materia escura coma neutrinos extraviados na inmensidade do cosmos. Borralla.

Unha xerra de auga transparente. Estrela sorbe a grolos curtos. Se cadra polo frío. Leva unha temporada de moi mal xenio. Dimo desde o outro lado do teléfono. Cóntame que está na súa mesiña redonda, sentada, coas pernas cruzadas. É a posición á que se entrega cando algo non lle gusta. Está moi cabreada.

—Co mundo. E coa vida, joder!

—Vale...

—Mira —dime—, ando a remexer nos caixóns; ten que haber por aí unhas baterías pequenas para o mando a distancia. Non aturo a tele, pero non podo estar sen ela. E dáme moito traballo levantarme da cadeira cada vez que quero cambiar de canle.

—Se non as atopas, lévoche eu unhas, se queres...

A voz váiselle poñendo agre, ríspeta. Non rexistra o que lle digo.

—O GPS que teño instalado na choca, debaixo da peluxe que me queda, píllachemo todo, mesmo o alentar dun paporrubio…

—A onde queres chegar, Estrela...

—Ti disme que mañá teño que ir, e eu dígoche que non quero. Nin mañá nin nunca máis xa. Quédannos dúas opcións: que eu faga o que ti dis ou que faga o que eu quero. E unha terceira: que pactemos. Pero se pactamos, ou vou ou non vou, é dicir, ou fago o que quero ou o que ti me dis. Non podo ir e non ir ao mesmo tempo. Ou si, pero esa é unha cuestión cuántica que agora non vén ao caso. Quero dicir que o pacto é inútil. Perdemos o tempo e non saímos do sitio. Ou me deixo convencer ou fago o que a min me dea a gana. Non sei se me entendes ben.

E non ía entender? Estrela andaba mergullada, talvez na procura dunha portela de fuga, no estraño universo creado por radio, prensa e televisión. Falaba de pactos cosidos á actualidade política. Da educación, da economía, da lingua, do autogoberno. O consenso, esa sublimación do desexo colectivo. Recomendeille atender aos seus asuntos persoais. Pero ela lembroume con reconvención non exenta de fachenda que eses asuntos tamén eran moi persoais para ela.

—Pois logo, non esquezas os pactos da esmola: como cada ano, UGT e CCOO tolean por saír na foto abrazados aos empresarios protectores.

—Os da foto non saben o que é dobrar o lombo.

—Poida.

A Estrela metéuselle na cabeza que había que temerlles aos pactos coma ao demo. Ou máis. Se a esquerda oral, que é radical no seu liberalismo, conservadora e dereitista, chega a pactos coa dereita real, que é o que é, a crise caerá coma un quintal de aceiro oxidado no lombo das clases subalternas. O importante é engordar a plusvalía. Cando o Capital arma barullo é para tirar boas talladas.

—Emilio Botín é cada día máis rico e ti e eu cada día máis pobres. Alguén nos toma por imbéciles. Mesmo o intelectual ese, como se chama... o parvo de Adolfo Domínguez.

De Estrela sempre me admirou a súa capacidade para enzoufarse na lama das cousas comúns mesmo nos seus momentos vitais máis críticos. Supoño que é culpa dunha xenerosidade que non coñece barreiras.

—Non repares en microbios e cousas irrelevantes.

—Pero eu non che penso pactar, sabes? Non irei. Está decidido.

O seu rodeo deixoume sen argumentos. Desde este lado do fío telefónico, tentei convencela de que non tiña nada que perder e quen sabe se toda unha vida por gañar. Con pouco éxito. Non sabía eu canto podería chegar a perder se acudía.

—O importante non é canto, o necesario é agora. Toma paráfrase do Xacobeo.

—Matáchesme, camión.

Riuse máis da súa ocorrencia ca do meu tópico. Despois púxose seria outra vez. A súa vida era dela. Eu só era un bo amigo.

—Por certo, viches a entrega dos Premios Goya?

Pois non, non a vira, e non quixen darlle máis azos á súa carraxe xusticeira. Algo me dicía que non lle conviña remexer premios, películas, discursos, pactos, políticas económicas, gasto público, lingua, todas esas cousas que se engurran a carón da morte. Pero Estrela sempre fora todo iso a un tempo, sen posibilidade de escisión.

—Teño que te deixar. Xa está aquí.

Foron as últimas palabras que lle oín dicir. Ao fondo, escoitábase un rabuñar obsesivo de ferro contra madeira. Non creo que a volva ver.

O Presidente da Xunta respondeu aos informes precisos, contundentes e brillantes da Real Academia Galega e do Consello da Cultura Galega cunha ocorrencia: fronte á inmersión, equilibrio. Velaí outro apartado que engadir ao libro que Prolingua presentou o pasado venres, 5 de febreiro, en arañeira, coa determinación aparentemente dispersa do enxamio, coa cartografía da toupeira e o camiñar sinuoso da cobra. Ou inmersión, ou equilibrio. Vaia, home, vaia.

Dar un paso decidido, poñer os pés na rúa, na administración, na televisión, na radio, na prensa, no cinema, no deporte, no comercio, na empresa pública e na privada, no ensino (tamén, si, no ensino!), na igrexa, na xustiza, na vida social de Galicia, é unha clase práctica perfecta para que calquera persoa formada, libre de todo prexuízo etnófobo, de toda variedade de fobia social, comprenda o verdadeiro significado dos termos inmersión e equilibrio.

O Presidente da Xunta non innovou discurso. Recorreu a un vello manual que volve estar de moda en certos círculos selectos: o enfrontamento maniqueo de contrarios, o Ben e o Mal en batalla cruenta. Ai, a relixión outravolta! Dun lado, a terminoloxía ligada ao Mal: imposición, inmersión, discriminación, persecución, exterminio, lingua vernácula -ou sexa, de escravos-, nacionalismo, apocalipse hispana. Doutro lado, a terminoloxía do Ben: liberdade, dereitos individuais, igualdade, equilibrio, unidad nacional, lengua común, cultura, un anxo fermoso (e exterminador, se é preciso, pero coa Xustiza Divina da súa parte) como modelo de referencia. Quen non prefire o Ben? Quen se deixaría engulir polas fedorentas queixadas do Mal?

O discurso anoréxico non fala só de linguas. O seu fiel apego ao dualismo nace de conviccións máis profundas e inconfesables. Do lado negativo, o rural, o atraso, o familiar, o local, o analfabetismo, a pobreza, as clases inferiores, obreiros, mariñeiros e labregos, o pasado, o inmediato, o material. Do bando positivo, o urbano, o progreso, a cultura, a ciencia, o coñecemento, o universal, a riqueza, as clases superiores, os ricos e fermosos, o futuro, a creatividade, a abstracción. A invasión urticante dun principio de distancia exacerbado. Ao discurso negacionista repúgnalle a lingua galega polo que representa máis que polo que é, ou sexa, polas persoas que a teñen como lingua de vida mais que polos seus trazos filolóxicos. Por iso queren equilibrio: dun lado, eles, a limpeza, a pureza, a pulcritude; do outro lado, sen que os invada, a merda. O terror á inmersión é pánico a enzoufarse na merda. Pureza contra mesturas indignas. Aturarannos mentres nos teñan lonxe, sempre que non contaminemos as súas rúas, as súas escolas, as súas salas de cine, os seus xornais, os seus comercios, os seus lugares de ocio ou os seus campos de fútbol.

Chámalle como queiras.

Un curmán meu asistiu a unha das 69 presentacións de ProLingua. Cando nos vimos, entre a pequena multitude que fixo pequena a Librería Couceiro, veu a dicirme que a resposta chegaba un pouco tarde, cando mesmo seus pais, que só falaron galego ata que lles deu por ir perdendo a vida aos poucos en Alemaña, sucumbirían ao mito de que todos os idiomas do mundo afogan no pozo negro en que algúns radicais andamos loucos por somerxelos. Tiña razón meu primo. Tardouse en tratar as mentiras como mentiras, deixouse que as indignas falsidades xerminasen nunha política lingüística perversa sobre todo pola súa capacidade para inxectar prexuízos coma virus.

Pero agora estamos aquí, díxenlle, e noutros 68 lugares de Galicia e de todo o mundo. Todas e todos. E isto non é máis ca o primeiro paso dun longo labourar arreo, que diría o poeta. A sala de máquinas tira que se esfraga.

E despois, contento pola pequena multitude consciente que arma unha cartografía de 69 capitais galegas, convideino a tomar un viño para celebrar o noso reencontro tras unha década sen vernos No bar onde vinte anos antes celebraramos a súa despedida de solteiro, falamos de cousas nosas. E vimos na televisión a Emilio Botín fachendear de beneficios en tempos de crise. E vimos tamén a esquerda oral e a dereita real, que tanto ten, ofrecernos o sinapismo milagroso para superar a fochanca: máis beneficios para uns, máis traballo e menos dereitos para os máis. Para o goberno do Imperio, o Ben e o Mal tamén teñen rostro e palabras. Entón lembrei os versos daquela canción: no pasará esa gran mentira liberal. E díxenlle que pasar, pasa. Polo de agora.

Ollámonos e brindamos polo venres de ProLingua, quere dicir, da lingua e dos seus usuarios.

Fóra era noite, pero non ía frío. Non parecía tanto inverno. E a luz repetía en ecos rebotados pola pedra de Compostela a determinación común: a lingua é o futuro.